Θρησκευτικά Μνημεία Δήμου Αρταίων

1. Η Παναγία η Παρηγορίτισσα
Ως αριστούργημα βυζαντινής αρχιτεκτονικής και καμάρι των  Κομνηνοδουκάδων Δεσποτών,  χαρακτηρίζεται η Παναγία η Παρηγορίτισσα, εξαιτίας των σχεδιαστικών καινοτομιών τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό του ναού. Σήμα κατάτεθέν αποτελεί η στήριξη του κεντρικού τρούλου που δίνει την αίσθηση στον επισκέπτη ότι αιωρείται.  Χτίστηκε το 1285-89 από το Νικηφόρο Α΄ Κομνηνό Δούκα και τη γυναίκα του Άννα Παλαιολογίνα Κατακουζηνή. Δεσπόζει στην  δυτική πλαγιά του λόφου Περάνθη και συχνά την αναφέρουν σαν “Αρχόντισσα” της σημερινής Άρτας. Μάλιστα, έγινε προσπάθεια ένταξής της στο κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς της UNESCO. Σήμερα, εσωτερικός του διάκοσμος από ψηφιδωτά να έχει αλλοιωθεί, ωστόσο εξακολουθεί να εντυπωσιάζει με το επιβλητικό του μέγεθος και τη καινοτομία του.

 
2. Η Αγία Θεοδώρα

 Ο ναός της Αγίας Θεοδώρας βρίσκεται  στο κέντρο της πόλης της Άρτας και αποτελεί την πολιούχο της πόλης. Χτίστηκε το 13ο αιώνα από τη βασίλισσα του Δεσποτάτου της Ηπείρου Θεοδώρα, ενώ, αρχικά, ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο. Λειτούργησε σαν γυναικείο μοναστήρι , στο οποίο μόνασε και η ίδια η Θεοδώρα, μετά το θάνατο του συζύγου της, καθώς και ενταφιάστηκε στο μοναστήρι και πλέον ο ναός τιμάται πλέον προς την τιμή της, στις 11 Μαρτίου. Σήμερα, ο τάφος της Αγίας Θεοδώρας, βρίσκεται αριστερά της εισόδου και μπορεί κανείς να δει και να ασπαστεί την εικόνα της τα λείψανα και την εικόνα της.

3. Ο Άγιος Βασίλειος της Αγορά

 Ο ναός βρίσκεται στο κέντρο της Κάτω Πόλης σε μικρή απόσταση τον περίφημο ναό της Αγίας Θεοδώρας. Δεν υπάρχουν πληροφορίες ή γραπτές μαρτυρίες για το χρόνο ίδρυσης του ναού καθώς ούτε και για τη ζωή του μνημείου στα πρώτα μεταβυζαντινά. Πιθανολογείται από νεότερους επιστήμονες ότι δημιουργήθηκε από τα τέλη του 13ου έως και τον 15ο αιώνα. Σίγουρα, όμως, είναι γνωστό ότι μέσα στον περίβολο του ναού λειτούργησε απ' το 1662 μέχρι το 1821 ανώτερη ελληνική σχολή, την οποία ίδρυσε ο βαθύπλουτος Καστοριανός γουνέμπορος Φίλιππος Μανωλάκης, γι' αυτό και ονομάστηκε Σχολή Μανωλάκη και η οδός πλησίον του ναού.

4. Ο Άγιος Βασίλειος της Γέφυρας

 Σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από το ιστορικό γεφύρι της Άρτας, εδράζεται ο ιερός ναός του Αγίου Βασιλείου της Γέφυρας. Χρονικά τοποθετείται στο στο δεύτερο μισό του 9ου αιώνα, ενώ στην αρχή αποτελούσε το καθολικό μονής, σύμφωνα  με τον μητροπολίτης Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος. Οι τοιχογραφίες του ναού ανήκουν σε τέσσερις διαφορετικές χρονολογικές περιόδους και, μάλιστα, ξεχωρίζουν οι σκηνές του Ιερού Βήματος και η απεικόνιση του αγίου Βασιλείου στον ανατολικό τοίχο της νότιας κεραίας του σταυρού.

 
5. Μονή Κάτω Παναγιάς

 Η μονή εδράζεται στους πρόποδες του λόφου της Περάνθης και αποτελεί ενεργό γυναικείο μοναστήρι. Ιδρύθηκε το 1250 από το Δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β’ Δούκα, ενώ η ονομασία της δόθηκε προκειμένου να διακρίνεται από το μεγάλο ναό της Άρτας, την Παναγιά την Παρηγορήτισσα. Γιορτάζεται στη Γέννηση της Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου). Από το αρχικό κτιριακό συγκρότημα σήμερα σώζεται το καθολικό. Τα κελιά και τα άλλα βοηθητικά κτίρια είναι μεταγενέστερα. Αποτέλεσε ανδρικό μοναστήρι έως το 1953, όποτε και έγινε γυναικείο, με πρωτοβουλία του τότε Μητροπολίτη Άρτας. Την περίοδο εκείνη το μνημείο πήρε τη σημερινή του μορφή.

6. Το Σπήλαιο του Αγίου Βλασσίου

 Το σπήλαιο του Άη- Βλάσση  για πολλά χρόνια χρησιμοποιήθηκε ως ασκητήριο, σύμφωνα με τα ίχνη τοιχογραφιών στα τοιχώματά του. Η παράδοση αναφέρει ότι ονομασία του σχετίζεται με το γεγονός ότι στο χώρο αυτό να μόνασε ο άγιος Βλάσιος, επίσκοπος Σεβαστείας. Η πρόσβαση στο σπήλαιο είναι εύκολη, καθώς υπάρχει λιθόστρωτο μονοπάτι το οποίο καταλήγει σε μία λιθόχτιστη περίβολο του σπηλαίου προσφέροντας πανέμορφη θέα προς τον Αμβρακικό κόλπο.

7. Ιερά Μονή Ροβελίστας

 Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, η Μονή της Ροβέλιστας χρονολογείται την αρχή της στον 10ο αιώνα και τιμάται στη Γέννηση της Θεοτόκου. Βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ανατολικά της Άρτας καταμεσής μιας δασώδους ερημικής βουνοπλαγιάς. Ο χρόνος ίδρυσης του αρχικού μοναστηριού δεν είναι γνωστός. Σύμφωνα με την παράδοση, το όνομα οφείλεται στο ρήμα “ροβολάω” (= τριγυρίζω), έτσι, η εικόνα της Παναγίας "ροβόλαγε" απ' το σημείο που υπόδειξε ο επίσκοπος Βελεντζικού να γίνει ναός της. Αξίζει να σημείωθεί ότι η εικόνα της Παναγίας, γνωστής και ως Μοσχοβίτισσας, προέρχεται από τη Μόσχα και θεωρείται θαυματουργός. Η Βρεφοκρατούσα βρίσκεται τοποθετημένη σε ασημένιο πλαίσιο φτιαγμένο από ντόπιους αργυροχρυσοχόους το έτος 1802.
Το Μοναστήρι ερημώθηκε και καταστράφηκε κατά τον εμφύλιο, ώσπου το 1951 εγκαταστάθηκε σ' αυτό ο ιερομόναχος Μητροφάνης Μιτσιλής και 10 χρόνια αργότερα μετατράπηκε επίσημα σε γυναικείο μοναστήρι. Σήμερα λειτουργεί ως κοινόβιο με 11 μοναχές με Ηγουμένη την Μοναχή Θεοκλήτη Λάνταβου. Αναφέρεται ότι η παρακολούθηση του Όρθρου κάτω απ' τους θόλους του με συντροφιά τους την μελωδία γυναικείων φωνών μέσα στη νύχτα, προσφέρει στον προσκυνητή μια ανεπανάληπτη εμπειρία και θεία κατάνυξη.

8. Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου Κατσούρη Πλησίων

 Στην καρδιά του κάμπου της Άρτας, έξω από το χωριό Πλησιοί βρίσκεται ο Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου. Η προσωνυμία "Κατσούρη" είναι άγνωστης προέλευσης, υπάρχει, όμως,σε συνοδικό ορισμό του 1229. Ο ναός  κτισμένος σε μια σπάνια παραλλαγή τον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού. Οι τοιχογραφίες του ναού παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς αναγνωρίζονται δύο φάσεις. Σήμερα λειτουργεί ως ενοριακός και κοιμητηριακός ναός.