Θρησκευτικά Μνημεία Περιφερειακής Ενότητας Άρτας
- Παντάνασσα
Η Μονή Παντάνασσας αναφέρεται ότι χτίστηκε στη δεκαετία 1250-1260 από τον Δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄ Άγγελος Δούκας Κομνηνός, ως ένδειξη μετάνοιας προς τη σύζυγό του βασίλισσα, Αγία Θεοδώρα, για την ασέβεια που έδειξε απέναντί της. Το καθολικό υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους ναούς του Δεσποτάτου επηρεασμένο από την αρχιτεκτονική της Κωνσταντινούπολης. Στα τέλη του 13ου αιώνα πιθανολογείται προστέθηκε από τον Νικηφόρο Α, το περίστωο που περιβάλλει το ναό από τη δυτική, νότια και βόρεια πλευρά. Μεγάλο ενδιαφέρον αναμφίβολα αποτελεί η παράσταση της Παναγίας με τον Χριστό μπροστά στο στήθος που στέφει ζεύγος ηγεμόνων με δύο παιδιά και πρόκειται για το Νικηφόρο Α με την σύζυγό του Άννα και τα δύο παιδιά τους. Στη διάρκεια ανασκαφών που διεξήχθησαν, βρέθηκαν πολλά φθαρμένα γλυπτά και πήλινα αντικείμενα, τα οποία μεταφέρθηκαν στην αρχαιολογική αποθήκη της Άρτας. Σήμερα σώζεται μόνο το νότιο παρεκκλήσιο, αφιερωμένο στον Άγιο Βασίλειο, ενώ η υπόλοιπη μονή είναι πλέον ερειπωμένη.
- Κόκκινη Εκκλησία (Βουλγαρέλι)
Λίγο πριν φτάσουμε στο Βουργαρέλι και ακριβώς πλάι στον εθνικό δρόμο Άρτας Τρικάλων βρίσκεται η Κόκκινη Εκκλησία. Χτίστηκε το 1281 από τον Ιωάννη Τσιμισκή, πρωτοστράτορα της Βυζαντινής Αυλής, και τον αδερφό του Θεόδωρο, ενώ είναι αφιερωμένη στη Γέννηση της Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου). Η ονομασία της, όπως θα δει κανείς, προέρχεται από το ερυθρό χρώμα των πλίνθων συνθέτουν την τοιχοποιία του ναού. Σήμερα, παρόλες τις σοβαρές αλλοιώσεις που τραυμάτισαν την αισθητική του εσωτερικού της χώρου, διατηρεί ανέγγιχτη την εξωτερική της ομορφιά και εξακολουθεί ακόμη αποτελεί ένα στολίδι των Βυζαντινών Μνημείων της περιοχής.
- Μονή Αγίου Γεωργίου (Βουλγαρέλι)
Η Μονή του Αγίου Γεωργίου εδράζεται κοντά στο Βουργαρέλι, περιτριγυρισμένη από πυκνή δασώδη βλάστηση. Η επιγραφή της αναφέρει ότι χτίστηκε το 1690. Τα κελιά, νεότερης κατασκευής, σώζονται σε άριστη κατάσταση, ενώ οι τοιχογραφίες του καθολικού χρονολογούνται από το 1714. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο, οι φορητές εικόνες από το 18ο αιώνα, καθώς στην ασημένια λειψανοθήκη από το 1859 είναι αυτά που, τελικά, μαγνητίζουν το ενδιαφέρον. Μάλιστα, χαρακτηρίζεται ως «η Αγία Λαύρα της Ηπείρου», καθώς ο Ηγούμενος Χριστόφορος ύψωσε τη σημαία της Επανάστασης κατά των Τούρκων το 1821 μπροστά σε οπλαρχηγούς της περιοχής.
- Η Χρυσσοσπηλιώτισσα (Γούριανα)
Εδράζεται στην περιοχή Τζούμα στα Κεντρικά Τζουμέρκα, κοντά στο χωριό Γουριανά και τιμάται στη μνήμη της Γέννησης της Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου). Το όνομα του μοναστηριού προέρχεται από την εικόνα της Παναγίας,η οποία σύμφωνα με την παράδοση βρέθηκε σε γειτονική σπηλιά. Το 1613 χτίστηκε το καθολικό του μοναστηριού και πήρε τη σημερινή του μορφή 50 χρόνια αργότερα, καθώς ανακαινίσθηκε ο παλαιότερος ναός που βρισκόταν εκεί. Περιέχει ένα ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού, ενώ μαζί με τις τις τοιχογραφίες χρονολογούνται από το 1801. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας καλόγεροι έκαναν κρυφό σχολειό στις σπηλιές γύρω από το ναό, ενώ αποτέλεσε και καταφύγιο για τους οπλαρχηγούς κατά την απελευθέρωση. Το εσωτερικό του ναού κοσμούν τοιχογραφίες από το 1295 στις οποίες μάλιστα απεικονίζονται όχι μόνο άγιοι αλλά και λαϊκοί (Θεόδωρος Τσιμισκής και η σύζυγός του Μαρία, Ιωάννης Τσιμισκής και η σύζυγός του Άννα), που δημιουργήθηκαν με δική τους χορηγία.
- Ναός Αγίου Νικολάου (Μελισσουργοί)
Ο Άγιος Νικόλαος αποτελεί ενοριακό ναό και χτίστηκε το 1778 και νακαινίστηκε δύο φορές έκτοτε. Η πρώτη φορά ήταν το 1846 λόγω των καταστροφών από Τούρκους, ενώ την δεύτερη φορά το 1967, έπειτα από το σεισμό που συνέβη στην περιοχή. Σύμφωνα με επιγραφή του, οι τοιχογραφίες χρονολογούνται από το 1846 και διατηρούνται σε καλή κατάσταση. Ιστορικά θεωρείται ότι το ξυλόγλυπτο τέμπλο του 19ου αιώνα και δύο από τις φορητές εικόνες, τα έφεραν μαζί τους Μελισσουργιώτες μαχητές που επέζησαν κατά την ηρωική έξοδο του Μεσολογγίου.
- Μονή Γεννήσεως Θεοτόκου (Θεοδώριανα)
Στο χωριό Θεοδώριανα, χτίστηκε το 1793 η Μονή Γεννήσεως Θεοτόκου. Η εκκλησία αποτελείται από ξυλόστεγη βασιλική και στο εσωτερικό της δεν υπάρχουν τοιχογραφίες. Αντίθετα με άλλες, το ενδιαφέρον κεντρίζεται από το ξυλόγλυπτο τέμπλο μεσκαλιστό ξύλο καρυδιάς. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η μονή υπήρξε ιστορικής σημασίας. Στην διάρκεια Τουρκοκρατίας λειτούργησε ως είδος κρυφού σχολειού και αντίστοιχα στην περίοδο της Γερμανικής Κατοχής μετατράπηκε σε κρησφύγετο πατριωτών, αλλά και σε πρόχειρο χειρουργείο και νοσοκομείο.
- Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης (Καταρράκτης)
Η μονή της Αγίας Αικατερίνης εδράζεται στο χωριό Καταρράκτης. Χτίστηκε το 1730, ενώ ανακατασκευάστηκε εκ θεμελίων το 1827. Αξίζει να σημειωθεί ότι έχει κηρυχθεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο και ξεχωρίζουν στο εσωτερικό του ναού το ξυλόγλυπτο τέμπλο και η μεγάλη εικόνα της Αγίας Αικατερίνης με επίχρυσο ανάγλυφο επικάλυμμα, που αποτελεί κατασκεύασμα Kαλαρρυτινών μαστόρων.
